کوئیلو و ادب فارسی

درست است که کوئلیو از ادبیات فارسی بسیار تأثیر پذیرفته است و گفته‏هایش را از ما گرفته است؟ اگر این باشد که نباید با او مخالف باشیم.

پائولو کوئلیو برای نفوذ بین جوانان ایرانی، هم در مسافرتش به ایران و هم در بعضی از مصاحبه‏هایش به‌ویژه در ایران گفته است شاعرانی بالاتر از شاعران ایرانی نداریم، و ادعا کرده مایۀ اصلی آثارم را از ادبیات کهن ایران‏زمین گرفته‏ام.1
این شعار باعث شده پاره‏ای از خواننده‏های آثار وی در ایران تصور کنند که آثار کوئلیو ترجمان ادبیات فارسی و نسخه‏ای به‌روزرسانی‏شده از متون کهن ادب فارسی است. حتی بعضی پا را فراتر گذاشته، می‏گویند: کوئلیو هم اکنون در خدمت میراث کهن ماست و او دارد ما را در دنیا تبلیغ می‏کند و ابزار خوبی برای شناساندن ماست؛ ما باید از این ابزار استفاده کنیم و از او قدردان باشیم.
از یک سو می‏بینیم کوئلیو واقعاً از ادبیات فارسی تأثیر پذیرفته و قرائن زیادی در این باب داریم. از سوی دیگر آسیب‏های اساسی در اندیشۀ وی وجود دارد که نمی‏توان در ادب فارسی شاهدی برای آن آورد. اکنون چه باید کرد؟ آیا باید منکر تأثیر پذیری وی از متون فارسی شد، یا این که ببینیم وی در نوشته‏هایش چه میزان از مایه‏های ادبیات فارسی بهره برده است؟ کدام بخش از تولیدات وی متأثر از میراث کهن ماست؟ در قالب یا در محتوی؟ در موضوع یا روش؟
با اندکی تتبع روشن می‏شود مهم‌ترین عامل فروش کتاب‏های کوئلیو در ایران (این‏که نسخۀ جدید ادبیات فارسی است)، استفاده‏ از نام ما برای بدنام کردن میراث ما بوده است. درظاهر وی با ما همسو و همنواست، اما در واقع مسیرها جدا و افق‏ها متفاوت است؛ چراکه وی در آثارش، به جای معرفی درون‏مایه‏های غنی ادبیات عرفانی ایران زمین، تحریفی از مفاهیم معنوی عرضه کرده و بشر تشنۀ معنویت را بیش از پیش سرگردان نموده است.
اوج همراهی کوئلیو با ادبیات فارسی، در کتاب کیمیاگر تبلور یافته است. هنر یک نویسنده این است که مفاهیم شناخته شده را در قالب‏های جذاب و گیرا عرضه کند. کوئلیو در کیمیاگر حتی قالب را از مولوی تقلید کرده و در شکل و ظاهر هم نوآوری نداشته است؛ یعنی آن مقدار از جذابیت که در کیمیاگر وجود دارد، تقلیدی است که وی از مولوی داشته است؛ اما آیا محتوا و مضمون را هم از میراث ما به عاریت گرفته است؟ با تأسف باید گفت: خیر!
اصلی‏ترین وجه تشابه کیمیاگر با مثنوی، گنجی است که هدف سالک است و در غایتِ سیر معنوی سالک باید کشف شود. مراد مولوی سرمایه‏های الهی وجود انسان است؛ اما کوئلیو در پایانِ کیمیاگر، ظرفیت‏های معنوی انسان را فراموش می‏کند و گنج را طلا، نقره و جواهرات عادی معرفی می‏کند! به‌راستی با وجود چنین فاصلۀ بی‌کران که در محتوای کیمیاگر و مثنوی وجود دارد، باز هم باید این دو را هم‏افق دانست؟
کوئلیو دو سه کتابش را با هدف معرفی جادو به نگارش درآورده است و جادوگری را معنویتی کارآمد معرفی می‏کند. درکدام کتاب وزین فارسی چنین تمجیدی از جادوگری شده است؟ جادوگری که جای خود دارد (چون نه تنها در دین اسلام، بلکه در مسیحیتی که کوئلیو ادعای پیروی آن را دارد، شرک و کفر محسوب می‏شود) در کتاب‏های کهن فارسی حتی قدرت‏های خارق‏العاده مانند طی‏الارض و پریدن در هوا برای سالک کوی دوست، بی‏اهمیت قلمداد شده و عبودیت و عشق به معبود را غایت اصلی معرفی نموده‏اند. با وجود این باز باید محتوای آثار کوئلیو را برگرفته از متون فارسی معرفی کرد؟
موضوع اصلی سه کتاب مشهور کوئلیو یعنی یازده دقیقه، بریدا، کنار رودخانه پیدرا نشستم و گریه کردم، کشف نیمۀ گمشده از طریق سکس است. بسیاری از کتاب‏های کوئلیو با عشق زمینی و شهوت جنسی گره‏خورده و ترویج اباحیگری مأموریتی است که وی برای خود در نظر گرفته و به آن دامن می‏زند.
بزرگ‌نمایی عشق زمینی و تقدس‏بخشی به سکس، ابتذال معنوی مدرن است که پرچمدار آن پائولو کوئلیو است. چنین ابتذالی در معنویت، با ادبیات عرفانیِ ایران‏زمین که درون‏مایۀ آن پاکی و نجابت است چه شباهتی دارد؟
1. جالب توجه این که وی این سخن را جاهایی گفته که بخشی از مخاطبانش ایرانی بوده‏اند؛ مانند مسافرتش به ایران و یا کتاب‏هایی که با هدف پخش در ایران نوشته است؛ مانند کتاب زهیر. این ترفند برای جلب نظر مخاطب بوده و اتفاقاً کوئلیو از آن جواب گرفته است.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.