آسیب‌شناسی معنویت‌های عقل‌ستیز سکولار

درآمد
معنویت به دو معنای معنویت الهی- دینی و معنویت سکولار به‌کار می‌رود. معنویت دینی و الهی به دنبال ایجاد احساس آرامش و رسیدن سالک به قرب الهی و دستیابی به نفس مطمئنه، راضیه و مرضیه است؛ ولی معنویت‌های سکولار تنها درصدد هستند تا انسان را از بحران‌های روحی و روانی نجات داده و آرامش نسبی دنیوی را برای او به ارمغان آورند و به هیچ وجه سلوک برای رسیدن به مقام توحید را دنبال نمی‌کنند.
گروه‌های مختلفی به عنوان معنویت‌های سکولار در ایران معاصر فعالیت می‌کنند. این گروه‌ها را می‌توان به پنج دسته تقسیم کرد:1.‌عرفان التقاطی بومی یا تصوف فرقه‌ای؛ 2. آیین‌های شرقی مانند: فرقه‌های چینی و هندی؛ 3. آیین‌های آمریکایی؛ 4. معنویت‌های فرا‌روان‌شناختی؛ 5. عرفان‌های دینی مانند: عرفان‌های مسیحی و یهودی و زرتشتی و غیره.
فرقه‌های صوفیه التقاطی بومی بسیارند، كه عناوین ذیل را می‌توان فرقه‌های شایع در ایران دانست: نعمت‌اللهي مونسيه؛ نعمت‌اللهي صفي‌علي‌شاهي؛ نعمت‌اللهي گنابادیه؛ اویسیه؛ اهل حق؛ خاکساریه؛ ذهبیه.
عرفان‌های هندی مطرح در ایران نیز عبارتند از: آیین هندوییسم؛ آیین بودیسم؛ سیک؛ اشو؛ سای‌بابا؛ رام الله؛ کریشنا؛ یوگا.
آیین‌های آمریکایی، دسته دیگری از فرقه‌های معنویت‌گرا و سکولار می‌باشد که در ایران معاصر مطرح شده‌اند. این فرقه‌ها عبارتند از: عرفان سرخ پوستی و عرفان اکنکار.
معنویت‌های فرا روانشناختی، دسته دیگری از معنویت‌های سکولار هستند که متأسفانه مدتی است در ایران گسترش پیدا کرده‌اند. این فعالیت‌ها با بهره‌گیری از روش‌هایی همچون: معنا درمانی، هاله‌بینی، طالع‌بینی، ان.‌ال.‌پی، هیپنوتیسم، مدیتیشن و چندین عنوان دیگر انجام می‌گیرد.1
آسیب‌شناسی معنویت‌های نوظهور
عرفان‌های سکولار غیربومی، گرفتار آسیب‌های متعددند که به اختصار اشاره می‌شوند:
1- غیر ممکن بودن کشف سلوک
کشف راه‌های رسیدن به مقامات عرفانی برای انسان‌های متعارف، به جهت طی نکردن مسیر، شدنی و ممکن نیست و نباید حالت‌ها و ذوقیات معنوی برای پاره‌ای از انسان‌ها سبب شود تا طریقت ساختگی بشری در قالب عرفان به مردم ارایه گردد. این مسیری است که تنها خداوند متعال می‌تواند به انسان‌های کامل نشان دهد؛ به تعبیرقرآن: "يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيم‏؛2خدا به وسيله آن [نور و كتاب‏] كسانى را كه از خشنودى او پيروى كنند به راه‏هاى سلامت راهنمايى مى‏كند، و آنان را به توفيق خود از تاريكى‏ها [ىِ جهل، كفر، شرك و نفاق‏] به سوى روشنايىِ [معرفت، ايمان و عمل صالح‏] بيرون مى‏آورد، و به جانب راه راست هدايت مى‏كند." و همچنین خداوند سبحان در سوره ابراهیم می‌فرماید: "وَ مَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلىَ اللَّهِ وَ قَدْ هَدَینَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبرَِنَّ عَلىَ‏ مَا ءَاذَيْتُمُونَا وَ عَلىَ اللَّهِ فَلْيَتَوَكلَ‏ِ الْمُتَوَكِّلُونَ؛3چرا بر خدا توكل نكنيم، و حال آن‌كه او راه ما را به ما بنمود؟ و ما بر آزارى كه به ما مى‏رسانيد صبر خواهيم كرد و توكل كنندگان بر خدا توكل كنند."
تقوا تنها مسیری است که انسان را به سلوک وکشف حقیقت نایل می‌گرداند و راه رسیدن به تقوا نیز عبارت از ایمان به خدا و عمل به آموزه‌های دینی است. همچنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيم".4
حاصل سخن آن‌که اگر هدایت به معنای رسیدن به کمال الهی و قرب الی‌الله است، پس نبوت و ارسال پیامبران تنها نقش هدایت‌گری را به عهده دارند و دیگران که مسیری را طی نکرده‌اند و از طریق قطعی وحیانی با خداوند سبحان ارتباط نیافته‌اند، نمی‌توانند سیر و سلوک نرفته را به مردم معرفی کنند.
2- اثبات ناپذیری مدعیات عرفان‌های سکولار
اصول و مدعیات عرفان‌های سکولار و غیرالهی با هیچ روش معرفتی اعم از عقلی و تجربی و دینی اثبات‌پذیر نیستند؛ برای نمونه: وقتی فرقه یوگا ادعا می‌کند که انسان، هفت کالبد دارد و مراکز انرژی بدن، هفت چاکرا است و انسان دارای نادی‌های بی‌شماری یا سه نادی اصلی است؛ صرفاً مدعیات بی‌دلیلی را مطرح می‌کند که نه با شیوه منطقی اثبات می‌شوند و نه با روش تجربی، می‌توان مهر صحت بر آن ‌نهاد و نه وحی آسمانی بر تأیید آن نازل شده است. اگر رهبران این مکاتب هم ادعای شهودی کنند، ثابت نکرده‌اند که به چه دلیل، شهود آن‌ها، از خطای خیال متصل، مصون بوده است! شاید که خیال متصل، یعنی: ذهنیات آن‌ها به جای خیال منفصل و جهان باطنی نشسته است و گمان کرده‌اند، شهود واقعی نصیب آن‌ها شده است.
3- تناقض تکنیک‌ها
تکنیک‌ها و تمرین‌های جریان‌های معنویت‌گرای غیرالهی به جهت تناقض‌ها و تهافت‌هایشان، غیر قابل اعتمادند. برخی از آن‌ها بر سکوت و دسته‌ای بر تکلّم، عده‌ای بر ریاضت‌های دشوار و پاره‌ای بر پرخوری و بهره بردن از لذّات دنیوی توصیه می‌کنند و هر یک از این توصیه‌های متضاد را روش‌های سلوک و معنویت می‌دانند! انسانی که می‌خواهد در مسیر سلوک قرار گیرد و به معنویت برسد و نمی‌داند از چه مسیری باید برود، وقتی با تمرین‌ها و تکنیک‌های گوناگون و متضاد مدعیان عرفان و تصوف، برخورد می‌کند، گرفتار سر درگمی و دچار حیرت می‌شود. این توجیه که افراد مختلف با استعدادهای گوناگون به روش‌های متفاوتی نیاز دارند، زمانی صحیح است که روش‌ها اولا متضاد نباشند ثانیا برگرفته از انسان‌شناسی جامعی باشد که بدون وحی حاصل شدنی نیست.
4- انحصار کارکرد دنیوی
به فرض، پاره‌ای از فواید جسمانی، عصبی و روانی بر جریان‌های مدعی معنویت مترتب شود یا در درمان برخی مشکلات روانی مانند: افسردگی و کاهش دردها مؤثر باشند، ولی آیا این مقدار کارکرد یوگا، اکنکار یا فرقه‌های دیگر، که از هر چیز دیگری حتّي از طریق مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی یا گوش دادن به موسیقی ممکن است، همان عرفانی است که سلوک الی الله و قرب الهی را به ارمغان می‌آورد؟! بسیار مایه تعجب است که این جریان‌ها، آن‌قدر عرفان را تنزّل داده‌اند که آن را با حالت‌های توهم‌زا یکسان تلقی کرده‌اند! شاید از میان معنویت‌های سکولار، والاترین هدف را بتوان در اکنکار جُست که خلع بدن و یا موت اختیاری را ادعا کرده است. این فرقه با صرف نظر از ادعایی بودن این هدف و ناتوانی آن‌ها در تحقّق هدف ادعا شده، فاصله زیادی با هدف عرفان اسلامی؛ یعنی قرب الی الله دارد. البتّه عرفان اصیل اسلامی، تأمین کننده آرامش و کاهنده دردهای روانی و موجب تجرد روحانی نیز هست، ولی هدف اصلی آن، ساختن دنیایی است که منشأ آبادانی آخرت و کمال انسانی باشد.
5- تعارض با اسلام
آموزه‌ها و اعتقادات عرفان‌های سکولار و معنویت‌های نوظهور با اعتقادات دینی و اسلامی در تعارض است؛ برای نمونه: اُشو، خدا را تنها یک تجربه معرفی می‌کند! همچنین بودیسم و برخی عرفان‌های شرقی، وجود شخصی خداوند متعال را نادیده می‌گیرند و به جای حیات پس از مرگ به تناسخ معتقدند و یا برخی از آموزه‌های آن‌ها با دستورات اسلامی مانند: توبه و زهد و سایر احکام شرعی منافات دارند. حال چگونه مسلمانی با وجود اعتقاد به پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت(ع) و آموزه‌های آن‌ها، به مکاتب و آیین‌هایی رو می‌آورد که با اعتقادات و مناسک اسلامی ناسازگارند؟!
6- اعتقاد به تناسخ
تناسخ یکی از اعتقادات مشترک میان عرفان‌های سکولار و معنویت‌های نوظهور است. بحث این است که آیا نفس حیوانی و انسانی تنها به یک بدن، تعلق می‌گیرد و پس از مرگ به جهان دیگر می‌رود یا این‌که پس از مرگ می‌تواند به حیات دنیوی خود در بدن یا جسم دیگری ادامه دهد؟ طرفداران تناسخ به دیدگاه دوم باور دارند؛ یعنی: وقتی نفس با مرگ از بدن خود جدا شد، به صورت پی در پی می‌تواند در بدن‌های دیگر انسانی یا حیوانی یا نباتی و یا جمادی تعلق یابد. این عقیده با براهین عقلی و آیات قرآنی منافات دارد.
خداوند سبحان در آیه شریفه می‌فرماید: "اللَّهُ يَتَوَفَّى الأنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الأخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛‏5خدا جان‌ها را به هنگام مردنشان مى‏گيرد، و نيز جان كسانى را كه در خواب خود نمرده‏اند. جان‌هايى را كه حكم مرگ بر آن‌ها رانده شده نگه مى‏دارد و ديگران را تا زمانى كه معين است بازمى‏فرستد. در اين عبرت‌هاست براى آن‌هايى كه مى‏انديشند." واژه توفی، به معنای رجوع به خداوند سبحان پس از مرگ و عدم رجوع به جهان دنیا است و حتّي در آیات دیگری می‌فرماید: "وقتی جهنمیان تقاضا می‌کنند که به دنیا برگردند، پاسخ این است که تا قیامت در برزخ ماندگارید." "حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ‌٭لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ‏".6
علاوه بر دلایل قرآنی، می‌توان از طریق روش عقلی نیز به ابطال تناسخ پرداخت؛ زیرا لازمه قول به تناسخ، اجتماع دو نفس در بدن واحد است؛ یکی، نفسی که بدن با قابلیت و استعدادی که پیدا می‌کند، ظرفیت دریافت فیض الهی را می‌یابد و دارای نفس می‌شود و دیگری، نفسی است که از بدن دیگری به این بدن منتقل شده است و وجود دو نفس در بدن واحد با وحدت شخصی هر انسانی که بالبداهه درک می‌شود، منافات دارد. این اشکال با پذیرش حرکت جوهری، تقویت می‌شود؛ زیرا وقتی بدن با حرکت جوهری، سیر تکاملی خود را طی می‌کند، به مرحله‌ای می‌رسد که قابلیت دریافت نفس را می‌یابد و در این حالت اگر نفس دیگری به او تعلق یابد، اجتماع دو نفس در بدن واحد لازم می‌آید، که محال است.7 استدلال علامه طباطبایی در ابطال تناسخ، راهگشا و قابل استفاده است.8
7- اصالت نداشتن عرفان‌های سکولار
عرفان‌های سکولار، معجونی از ادیان و مکاتب و علوم مختلف است؛ هیچ یک از این مکاتب، اصالت نداشته و با بهره‌گیری از ادیان و علوم مختلف به ویژه روان‌شناسی به دست آمده‌اند؛مانند:آموزه‌های رام الله یا کریشنا مورتی و سای‌بابا، که ترکیبی از اسلام و روان‌شناسی و ادیان هندی‌اند. یکی از قرائنی که بی‌اصالتی این فرقه‌ها را نشان می‌دهد، بهره‌گیری آن‌ها به ویژه عرفان سرخ‌پوستی از ابزاری مانند: سحر و جادو و مصرف گیاهان و داروهای توهّم‌زا و مواد مخدر است. آیا با این‌گونه توصیه‌ها و مصرف مواد مخدر و الکلی می‌خواهند به کشف حقیقت برسند؟! این سلوک نه تنها کشف الهی نیست که حتّي کشف مثالی شیطانی هم نیست؛ در حالی‌که قرآن با روش‌های شریعت‌محور می‌خواهد انسان را به کشف حقیقی برساند؛ به مقامی برسد که درک کند که همه موجودات تسبیح‌گوی الهی هستند. به تعبیر قرآن: "تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا؛9هفت آسمان و زمين و هر چه در آن‌هاست تسبيحش مى‏كنند و هيچ موجودى نيست جز آن‌كه او را به پاكى مى‏ستايد، ولى شما ذكر تسبيحشان را نمى‏فهميد. او بردبار و آمرزنده است."10

1. این معنویت‌ها پس از جنگ جهانی دوم در پی تحقیقاتی که برای کنترل سربازان در مسکو و سپس در اروپا انجام گرفت، مطرح شد. این تحقیقات توسط "استراندرم" و "شرویدر" در کتاب "اکتشافات روانی در پشت پرده آهنین" در سال 1970م در آمریکا منتشر شد. تا کنون هیچ یک از ادعاهای هاله‌بینی، کف‌شناسی، چهره‌شناسی، مدیتیشن (شناسایی بخش ناشناخته وجود انسان)، ان. ال. پی (برنامه ریزی عصبی- زبانی برای ارتباط برتر)، هیپنوتیسم (خواب مصنوعی) با روش علمی اثبات نشده‌ است. براي كسب اطلاعات بيشتر ر.ک به: محمد تقی فعالی، آفتاب و سایه‌ها، نجم الهدی؛ 1386 و کتاب نقد، شماره 25، 1384.
2. مائده/16.
3. ابراهیم/12.
4. انفال/29.
5. زمر/42.
6. مؤمنون/99 -100.
7. اسفار، ج9، ص2 - 17 و نیز المباحث‌المشرقیه، ج2، ص396 - 398.
8. ترجمه الميزان، ج‏1، ص: 312-315.
9. اسراء/44.
10. خوانندگان عزیز برای مطالعه بیشتر می‌توانند به کتاب "جریان‌شناسی انتقادی عرفان‌های نوظهور"، حمیدرضا مظاهری‌سیف، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و همچنین کتاب تجربه‌های عرفانی در ادیان، همان مؤلف، بوستان کتاب مراجعه نمایند.

................
نویسنده:
دكتر عبدالحسین خسروپناه (رييس مؤسسه حكمت و فلسفه ايران)

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.